TUWING WALA AKO SA BAHAY, PALIHIM NA PUMAPASOK ANG ASAWA KO SA KUWARTO NG AKING INA. SA TUWING LUMALABAS

BAHAGI 2

Hindi ako mapakali buong araw sa opisina.

Tatlong beses kong binuksan ang cellphone ko para tawagan si Mama.

Tatlong beses din akong umatras.

Ano naman ang sasabihin ko?

“Mama, may ginagawa ba sa inyo ang asawa ko?”

Tinatanong ko na iyon kagabi.

Umiling siya.

Pero may mga pagkakataong mas nagsasabi ng totoo ang mga mata kaysa bibig.

At ang mga mata ni Mama kagabi…

Takot iyon.

Sigurado ako.

Bandang alas-onse ng umaga, nag-message si Khánh.

“Kumain na si Mama. Nainom na rin niya ang gamot.”

Simple lang.

Normal.

Iyon mismo ang lalong nagpabigat sa dibdib ko.

Tinitigan ko ang pangalan ng asawa ko sa screen.

Ito ang lalaking kasama kong bumuo ng pamilya.

Ito rin ang lalaking ayaw makasama ng sarili kong ina kapag wala ako.

Hindi ko alam kung alin sa dalawang katotohanang iyon ang paniniwalaan ko.

Umuwi ako nang mas maaga.

Alas-kuwatro y medya pa lang, nasa tapat na ako ng bahay.

Hindi ko ipinaalam kay Khánh.

Pagpasok ko, tahimik ang sala.

Naglalaro ang anak namin sa sahig habang nanonood ng cartoons.

“Nasaan si Papa?”

Itinuro niya ang hallway.

“Nandoon.”

Nanlamig ang mga daliri ko.

Mabilis akong naglakad patungo sa kuwarto ni Mama.

Sarado ang pinto.

Hindi naka-lock.

Binuksan ko.

Nasa kama si Mama.

Mag-isa.

Nakahiga siya at nakatingin sa kisame.

“Mama?”

Bigla siyang napalingon.

Nang makita niya ako, parang nabunutan siya ng tinik.

“Vi.”

Umupo ako sa tabi niya.

“Nasaan si Khánh?”

Hindi siya sumagot agad.

Pagkatapos ay itinuro niya ang banyo.

Makalipas ang ilang segundo, lumabas si Khánh na may hawak na maliit na palanggana.

Nagulat siya nang makita ako.

“Ang aga mo.”

“Masama pakiramdam ko.”

Tumango siya.

“Nilinis ko lang si Mama. Natapon niya iyong tubig kanina.”

Napatingin ako sa sahig.

Tuyo.

Walang bakas na may natapon.

Siguro pinunasan na niya.

Siguro.

Inilapag ni Khánh ang palanggana.

“Lalabas muna ako para bumili ng gatas.”

Pagkalabas niya, isinara ko ang pinto.

“Mama.”

Tumingin siya sa akin.

“Sabihin n’yo sa akin ang totoo.”

Tahimik.

“Ano ang ginagawa ni Khánh dito kapag wala ako?”

Gumalaw ang labi niya.

Walang lumabas na salita.

“Mama, hindi ako magagalit.”

Biglang namuo ang luha sa mga mata niya.

“Siya…”

“Ano?”

“Siya…”

Naghintay ako.

“May…”

Napahinto siya.

Nanginginig ang kamay niyang nakapatong sa kumot.

“May ano?”

Pero bago niya maituloy, narinig naming bumukas ang gate.

Bumalik si Khánh.

Biglang tumahimik si Mama.

At doon ako nagdesisyon.

Hindi ko na siya pipilitin.

Kung hindi niya kayang sabihin…

Ako mismo ang aalamin.

Kinagabihan, nag-order ako online ng maliit na security camera.

Hindi iyong halatang nakasabit sa kisame.

Maliit lamang iyon, halos kasinlaki ng kahon ng posporo.

Dumating kinabukasan.

Sinabi kong para iyon sa opisina.

Hindi nagtanong si Khánh.

Nang maligo siya, inilagay ko ang camera sa ibabaw ng cabinet sa kuwarto ni Mama.

Hindi nakatutok sa kama mismo kundi sa malaking bahagi ng silid at pintuan.

Pagkatapos, ikinonekta ko iyon sa cellphone ko.

“Mama.”

Tumingin siya sa akin.

“Huwag kayong matakot.”

Hinawakan ko ang kamay niya.

“Malalaman ko rin.”

Hindi ko sinabi sa kanya ang tungkol sa camera.

Ayokong madagdagan pa ang iniisip niya.

Unang araw.

Walang nangyari.

Pumasok si Khánh sa kuwarto bandang tanghali.

Nagdala siya ng pagkain.

Inayos ang gamot.

Lumabas.

Normal.

Halos ikahiya ko ang sarili ko.

Baka tama nga siya.

Baka dulot lamang ng stroke ang takot ni Mama.

Ikalawang araw.

Pareho.

Bandang alas-dos, pumasok siya.

May sinabi kay Mama na hindi malinaw sa recording.

Tumango si Mama.

Pagkatapos ay lumabas siya.

Nang gabing iyon, tinitigan ko si Khánh habang natutulog.

Mahimbing ang tulog niya.

Nakatalikod sa akin.

Napaisip ako kung gaano kadaling sirain ng pagdududa ang isang pamilya.

Baka ako ang gumagawa ng problema.

Baka wala talagang sikreto.

Baka—

Dumating ang ikatlong araw.

At alas-tres y medya ng hapon, nag-vibrate ang cellphone ko.

Motion detected.

Nasa conference room ako noon.

May meeting kami.

Hindi ko sana bubuksan.

Pero may kung anong nagtulak sa akin.

Nagpaalam akong pupunta sa restroom.

Paglabas ko, agad kong binuksan ang live feed.

Pumasok si Khánh sa kuwarto.

Isinara niya ang pinto.

Umupo si Mama.

May sinabi si Khánh.

Hindi ko marinig nang malinaw.

Pagkatapos…

Bumaba si Mama mula sa kama.

Nanigas ako.

Dahan-dahan siyang lumuhod sa sahig.

“Ma…”

Hindi ko namalayang nasabi ko iyon nang malakas.

Si Khánh naman ay nakatayo sa harap niya.

May ginagawa siya sa bandang bulsa ng pantalon niya.

Hindi makita ng camera.

Bumilis ang tibok ng puso ko.

Pagkatapos ay yumuko siya.

May inilabas siyang kamay.

At sa sandaling iyon…

Napatay ang camera.

Itim ang screen.

“Connection lost.”

Paulit-ulit kong pinindot.

Refresh.

Reconnect.

Wala.

Tinawagan ko si Mama.

Walang sagot.

Tinawagan ko si Khánh.

Walang sagot.

Hindi ko na kinuha ang bag ko.

Tumakbo ako palabas ng opisina.

Hindi ko maalala kung paano ako nakababa mula sa ikapitong palapag.

Hindi ko rin maalala kung paano ako nakakuha ng taxi.

Ang naaalala ko lang ay paulit-ulit kong sinasabi sa driver:

“Kuya, bilisan n’yo po.”

Habang nasa biyahe, kung anu-ano ang pumapasok sa isip ko.

At bawat isa ay mas masama kaysa nauna.

Pagdating ko sa bahay, halos hindi ko maisaksak nang tama ang susi.

“Khánh!”

Walang sagot.

Tumakbo ako sa hallway.

Sarado ang pinto ni Mama.

Binuksan ko.

At natigilan ako.

Nasa sahig si Mama.

Nakaluhod.

Si Khánh ay nasa harap niya.

At may hawak siyang—

“Anong ginagawa mo?!”

Napalingon silang dalawa.

Biglang tumayo si Khánh.

“Vi?”

Tinulak ko siya palayo.

“Layuan mo si Mama!”

“Sandali—”

“Huwag mo akong hawakan!”

Yumakap ako kay Mama.

“Mama, okay lang kayo?”

Umiiyak siya.

Pero may kakaiba.

Hindi iyon katulad ng takot na nakita ko noong unang gabi.

May ibang emosyon.

Hiya.

Sakit.

At tila… pagsisisi.

“Vi…”

“Sabihin n’yo sa akin. Ano’ng ginawa niya?”

“Hindi…”

Nahihirapan siyang magsalita.

“Hindi siya…”

Tumingin ako kay Khánh.

Nakatayo lamang siya.

Sa sahig sa pagitan namin ay may maliit na bagay.

Pinulot ko iyon.

Isang lumang litrato.

Kupas na.

May tatlong tao sa larawan.

Isang batang babae.

Isang mas batang bersiyon ni Mama.

At isang lalaking hindi ko kilala.

“Anong…”

Binaliktad ko ang litrato.

May petsa sa likod.

Mahigit tatlumpung taon na ang nakalipas.

At isang pangalan.

Nguyen Minh.

Tumingin ako kay Mama.

Sobrang putla niya.

“Mama, sino ito?”

Hindi siya sumagot.

Si Khánh ang nagsalita.

“Tatay ko.”

Parang huminto ang buong kuwarto.

“Ano?”

“Tatay ko iyong lalaki sa litrato.”

Napatawa ako nang mahina dahil hindi ko maintindihan.

“Ano’ng sinasabi mo?”

Lumapit si Khánh sa cabinet.

Binuksan niya ang drawer.

May inilabas siyang lumang envelope.

Walang pera.

Walang kung anong nakakatakot.

Mga litrato.

Mga photocopy ng dokumento.

Isang lumang hospital record.

At isang liham na hindi kailanman naipadala.

“Dalawang buwan bago lumipat dito si Mama, nakita ko ito sa mga gamit ng tatay ko.”

Iniabot niya sa akin ang isang larawan.

Parehong lalaki.

Nguyen Minh.

“Patay na ang tatay ko nang halos sampung taon.”

Hindi ako makapagsalita.

“Pero bago siya namatay, may ilang bagay siyang iniwan. Hindi ko pinansin noon. Akala ko lumang papeles lang.”

Tumingin siya kay Mama.

“Hanggang makita ko ang pangalan niya.”

Pangalan ni Mama.

Lựu.

Naramdaman kong nanginginig ang tuhod ko.

“Mama?”

Napapikit siya.

At saka siya umiyak.

Hindi iyong malakas.

Tahimik lang.

Parang matagal nang nakatago ang iyak na iyon.

“Totoo.”

Iyon lang muna ang nasabi niya.

Umupo ako sa gilid ng kama.

“Anong totoo?”

Matagal bago niya naituloy.

Bawat pangungusap ay putol.

May mga salitang hindi ko maintindihan.

May mga pagkakataong si Khánh ang gustong tumulong pero agad siyang pinatatahimik ni Mama.

Hanggang unti-unti kong nabuo ang kuwento.

Mahigit tatlumpung taon na ang nakalipas, bago pa makilala ni Mama ang aking ama, nagtrabaho siya sa isang maliit na pagawaan.

Doon niya nakilala si Nguyen Minh.

Ang ama ni Khánh.

Magkaibigan sila.

Hindi magkasintahan.

May asawa na noon si Minh.

Isang araw, nagkaroon ng aksidente sa pagawaan.

May nahulog na mabigat na bakal.

Nasugatan si Mama.

Si Minh ang nagdala sa kanya sa ospital.

Siya rin ang nagbayad ng malaking bahagi ng gastusin dahil walang pera ang pamilya ni Mama.

Pero hindi iyon ang sikreto.

Pagkalipas ng ilang buwan, napagbintangan si Minh na nagnakaw ng pera sa pagawaan.

May nakakita raw sa kanya malapit sa kaha.

May dokumentong may pirma niya.

Tinanggal siya sa trabaho.

Nasira ang pangalan niya.

At ang taong maaaring magpatunay na wala siya roon noong oras ng pagkawala ng pera…

Si Mama.

“Nakita ko…”

Huminga nang malalim si Mama.

“Ang totoong kumuha.”

“Sino?”

“Supervisor.”

Napatingin ako kay Khánh.

“Kung alam ni Mama, bakit hindi siya nagsalita?”

Si Mama mismo ang sumagot.

“Natakot ako.”

Dalawampu’t dalawang taong gulang lamang siya noon.

Binalaan siya ng supervisor.

Kapag nagsalita siya, mawawalan siya ng trabaho.

At hindi lang iyon.

May sakit ang kanyang ina noon.

Siya lamang ang kumikita sa pamilya.

Pinili niyang manahimik.

Si Minh ang nagdusa.

Hindi siya nakulong dahil kulang ang ebidensiya, pero hindi nawala ang kahihiyan.

Lumipat ang pamilya niya sa ibang lugar.

At ilang taon pagkatapos…

Ipinanganak si Khánh.

“Alam ba ng tatay mo?”

Tanong ko.

Tumango si Khánh.

“Nalaman niya bago siya namatay.”

“Kung ganoon, bakit mo pinakasalan ako?”

Halos pabulong iyon.

Masakit itanong.

Mas masakit hintayin ang sagot.

Tumingin siya sa akin.

“Dahil hindi ko alam.”

Hindi raw niya alam noong magkakilala kami.

Hindi niya kilala si Mama noon dahil matagal nang nagbago ang hitsura nito.

At magkaiba ang apelyidong ginagamit niya noon at ngayon.

Nalaman lamang niya nang makita niya ang lumang dokumento pagkatapos naming ikasal.

“At noong lumipat dito si Mama?”

“Sigurado na ako.”

“Pero bakit hindi mo sinabi sa akin?”

Tahimik siya.

Pagkatapos ay napatingin kay Mama.

“Pinakiusapan niya ako.”

Napalingon ako.

“Mama?”

Tumango siya.

“Hiya ako.”

Noong unang araw pa lamang niya sa bahay, nakilala raw niya si Khánh.

Hindi sa mukha.

Sa pangalan ng ama nito na minsang nabanggit ko habang pinag-uusapan namin ang pamilya ng asawa ko.

Doon nagsimula ang takot niya.

Akala niya naghihiganti si Khánh.

Kaya sa tuwing pumapasok ito sa kuwarto, nanginginig siya.

Pero hindi siya sinaktan ng asawa ko.

Kabaligtaran.

Gusto ni Khánh na magsalita siya.

Gusto niyang malaman kung ano talaga ang nangyari sa kanyang ama.

“Gusto ko lang marinig mula sa kanya.”

Napatingin ako sa bagay na nasa sahig.

Ang inakala kong kung ano ang hawak ni Khánh kanina…

Isang maliit na voice recorder pala.

Hindi sandata.

Hindi gamot.

Hindi anumang bagay na kinatatakutan ng isip ko habang nasa taxi.

Recorder.

“Gusto kong ma-record ang kuwento niya.”

“Bakit kailangan nakaluhod si Mama?”

Agad siyang sumagot.

“Hindi ko siya pinaluhod.”

Si Mama ang nagsalita.

“Ako.”

“Bakit?”

Umiiyak siyang tumingin kay Khánh.

“Gusto kong humingi… tawad.”

Napapikit ako.

Kaya pala.

Ang larawang nakita ko sa camera ay totoo.

Pero ang kahulugan na ibinigay ko rito ay mali.

Hinawakan ni Mama ang kamay ni Khánh.

“Kasalanan ko.”

Umiling si Khánh.

“Hindi na natin mababago ang nangyari.”

“Nasira buhay ng tatay mo.”

“Oo.”

Direkta niyang sinabi iyon.

Walang pagpapanggap.

“Nasaktan siya. Nasaktan ang pamilya namin. At matagal akong galit nang malaman ko.”

Napalunok ako.

“Galit ka kay Mama?”

“Dati.”

Tumingin siya sa matandang babaeng nasa harap niya.

“Pero pagkatapos kong makita siyang ganito…”

Hindi niya tinapos.

Lumuhod siya.

Hindi para takutin si Mama.

Kundi para magkapantay ang mga mata nila.

“Ma, tumayo na po kayo.”

Iyon ang unang pagkakataong narinig kong tinawag niyang “Ma” ang aking ina.

Humagulgol si Mama.

At doon ko rin hindi napigilan ang sarili ko.

Umiyak ako.

Hindi dahil masaya.

Hindi rin dahil malungkot lamang.

Pagod.

Takot.

Galit.

Ginhawa.

Halo-halo.

Pero may isang bagay pa akong kailangang malaman.

“Bakit nawala ang camera?”

Napatingin sa akin si Khánh.

“Anong camera?”

Napakurap ako.

Hindi niya alam.

Pumunta kami sa cabinet.

Nandoon pa rin iyon.

Patay.

Nang tingnan namin, natanggal lamang ang charging cable nang aksidenteng maitulak ni Mama ang maliit na mesa habang bumababa sa kama.

Napaupo ako.

Sa lahat ng posibilidad na inisip ko…

Cable lang pala.

Napatawa ako.

Hindi ko napigilan.

Habang umiiyak.

Mukha siguro akong baliw.

Maya-maya, natawa rin si Khánh.

Si Mama naman ay nakatingin sa amin na parang hindi niya alam kung dapat ba siyang tumawa.

At pagkatapos…

Ngumiti siya.

Maliit.

Pero iyon ang unang ngiti niya mula nang lumipat sa bahay namin.

Hindi natapos ang lahat noong gabing iyon.

Hindi ganoon ang totoong buhay.

Hindi dahil nalaman ang katotohanan ay biglang nawawala ang galit.

May mga sumunod pang araw na tahimik si Khánh.

May mga pagkakataong hindi makatingin si Mama sa kanya.

Minsan naririnig kong umiiyak si Mama sa gabi.

Minsan naman si Khánh ang nakaupo mag-isa sa sala hawak ang lumang litrato ng kanyang ama.

Hindi ko sila pinilit.

May mga sugat na hindi kailangang kalikutin araw-araw para gumaling.

Pagkalipas ng dalawang linggo, may ginawa si Mama na hindi ko inaasahan.

Hiniling niyang tulungan ko siyang mag-record ng video.

“Para saan?”

“Katotohanan.”

Ikinuwento niya ang buong pangyayari.

Ang pangalan ng supervisor.

Ang petsa.

Ang lugar.

Ang dahilan kung bakit siya natakot.

Hindi namin iyon ipinost online.

Hindi iyon para sa social media.

Ibinigay namin ang kopya sa pamilya ni Khánh.

Lalo na sa nakatatandang kapatid ng kanyang ama.

Nang mapanood iyon ng matandang lalaki, matagal siyang hindi nagsalita.

Pagkatapos ay sinabi niya kay Khánh:

“Sana buhay pa ang tatay mo para marinig ito.”

Masakit.

Pero may mga katotohanang dumarating nang huli at mahalaga pa rin.

Makalipas ang isang buwan, mas malakas na si Mama.

Nakakalakad na siya nang mas maayos gamit ang tungkod.

Mas malinaw na rin ang pagsasalita niya.

Isang Sabado ng umaga, nadatnan ko sila ni Khánh sa kusina.

Nagluluto siya ng lugaw.

Si Mama naman ay nakaupo sa mesa.

“Dagdagan mo luya.”

Sabi ni Mama.

“Masyado na pong maraming luya.”

“Kulang.”

“Mama, kalahati na yata ng luya sa palengke ang nilagay ko.”

“Kulang.”

Napatawa ako sa pintuan.

Napalingon silang dalawa.

“Ano?”

Tanong ni Khánh.

“Wala.”

Pero mayroon.

Naalala ko ang unang linggo.

Ang parehong dalawang taong ito ay halos hindi makatingin sa isa’t isa.

Ngayon nagtatalo sila tungkol sa luya.

Lumapit ang anak namin.

“Lola, laro tayo.”

“Pagkatapos kumain.”

“Kailan?”

“Pagkatapos.”

“Kailan ang pagkatapos?”

Napailing si Mama.

“Tulad ng tatay mo. Makulit.”

Napatingin ako kay Khánh.

Napangiti siya.

May mga bagay na hindi mo maibabalik.

Hindi mababawi ni Mama ang tatlumpung taon ng pananahimik.

Hindi na maririnig ng ama ni Khánh ang paghingi niya ng tawad.

Hindi rin mabubura sa isang gabi ang sakit na iniwan ng lumang kasalanan.

Pero puwedeng piliin ng mga naiwan kung ano ang gagawin nila sa katotohanan.

Gagawin ba itong panibagong dahilan para manakit?

O tatapusin na nila kung saan dapat matagal nang natapos?

Isang gabi, halos dalawang buwan pagkatapos kong ikabit ang camera, pumasok ako sa kuwarto ni Mama.

Wala na ang camera sa cabinet.

Tinanggal ko na iyon ilang linggo bago.

Nakahiga siya at nagbabasa.

“Mama.”

“Hmm?”

“May tanong ako.”

“Ano?”

“Bakit hindi n’yo sinabi agad sa akin?”

Isinara niya ang libro.

Matagal niya akong tiningnan.

“Dahil natatakot ako.”

“Kay Khánh?”

Umiling siya.

“Sa iyo.”

“Sa akin?”

“Baka mawala ang pamilya mo dahil sa kasalanan ko.”

Umupo ako sa tabi niya.

“Mama…”

Hinawakan ko ang kamay niya.

“Mas muntik mawala ang pamilya ko dahil walang nagsasalita.”

Napayuko siya.

Hindi ko sinabi iyon para saktan siya.

Kailangan lang marinig.

At alam kong naintindihan niya.

Makalipas ang ilang segundo, tumango siya.

“Tama.”

Iyon lang.

Walang malaking speech.

Walang dramatic na pangako.

“Tama.”

Minsan sapat na pala iyon.

Paglabas ko ng kuwarto, nasa hallway si Khánh.

Narinig niya yata.

“Galit ka pa?”

Tanong ko.

Nag-isip siya.

“Hindi ko alam.”

Napangiti ako nang kaunti.

“Fair.”

“Pero sinusubukan ko.”

“Sapat na muna iyon.”

Hinawakan niya ang kamay ko.

At magkasabay kaming naglakad papunta sa sala.

Nandoon ang anak namin, tulog sa sofa habang nakabukas pa ang cartoons.

Binuhat siya ni Khánh.

Pinatay ko ang TV.

Bago kami umakyat, napatingin ako sa pintuan ng kuwarto ni Mama.

Bahagyang nakabukas.

Dati, kapag nakikita kong ganoon ang pinto, bumibilis ang tibok ng puso ko.

Ngayon, wala na.

Kinabukasan, may nakita akong maliit na papel sa mesa.

Sulatan ni Mama.

Hindi pantay ang sulat dahil mahina pa ang kaliwang kamay niya.

Tatlong linya lamang.

“Vi.

Huwag kang matakot sa katotohanan.

Mas nakakatakot ang katahimikan.”

Tinupi ko ang papel at inilagay sa wallet ko.

Hanggang ngayon, dala ko pa rin.

At tungkol sa camera?

Hindi ko na muling ikinabit.

Hindi dahil sigurado akong wala nang lihim sa bahay namin.

Bawat pamilya may mga bagay na hindi agad nasasabi.

May mga takot.

May kahihiyan.

May nakaraan.

Pero may natutunan ako mula sa tatlong gabing iyon.

Minsan ang pinakanakakatakot na nakikita natin ay hindi ang buong kuwento.

Isang nakaluhod na ina.

Isang lalaking nakatayo sa harap niya.

Isang bagay sa kanyang kamay.

Isang camera na biglang namatay.

Kung doon natapos ang nakita ko, baka habambuhay kong kinamuhian ang asawa ko.

Pero hindi doon nagtapos.

At mabuti na lang.

Dahil pagkalipas ng anim na buwan, sa birthday ng anak namin, kumuha kami ng bagong family picture.

Nasa gitna si Mama.

Nakatayo na siya nang walang tungkod.

Nasa kanan niya ako.

Nasa kaliwa si Khánh.

At nakaupo sa harap ang apo niyang nakangiti nang sobrang laki dahil may chocolate cake sa kamay.

Bago kunan ang litrato, biglang tinawag ni Mama si Khánh.

“Anak.”

Napalingon siya.

Hindi “Khánh.”

Hindi “ikaw.”

Anak.

Saglit siyang natigilan.

Pagkatapos ay lumapit siya at inayos ang upuan ni Mama.

“Wag po kayong gagalaw. Baka madulas kayo.”

“Ang kulit mo.”

“Mana sa inyo.”

“Hoy.”

Nagtawanan kami.

Click.

Isang litrato.

Walang makakaalam sa pagtingin lamang doon kung gaano karaming luha ang dinaanan bago kami nakangiti nang ganoon.

At siguro iyon ang pinakamagandang bahagi.

Hindi namin nakalimutan ang nangyari.

Hindi namin binura.

Hindi namin kunwaring walang nasaktan.

Tinanggap lang namin na hindi kailangang maging huling pahina ng isang pamilya ang pinakamasamang ginawa ng isang tao maraming taon na ang nakalipas.

Minsan may pahina pa pagkatapos noon.

At isa pa.

Hanggang isang araw, mapapansin mong hindi ka na nagbabasa para malaman kung sino ang may kasalanan.

Nagbabasa ka na para makita kung sino ang piniling manatili.

Sa bahay namin, nanatili kami.

Si Mama.

Si Khánh.

Ako.

At ang maliit naming anak na walang alam sa lumang litrato, sa recorder, sa camera, o sa tatlumpung taong lihim na muntik nang maghiwalay sa amin.

Para sa kanya, simple lang ang lahat.

May Mama.

May Papa.

May Lola.

At tuwing Linggo ng umaga, may lugaw na laging—

ayon kay Mama—

kulang sa luya.

WAKAS.