ARAW-ARAW AKONG DINADALHAN NG KARNE NG KAPITBAHAY KONG MATANDA—AKALA KO SOBRA LANG ANG ULAM NILA… HANGGANG SABIHIN NIYANG, “IHA, ILANG KILO NA ANG NAKAIN MO. KAILAN KA MAGIGING MANUGANG KO?”

PART 2

Nagkatinginan kami ni Emil sa harap ng gate.

Pareho kaming parang may gustong sabihin pero walang gustong maunang magsalita.

Si Mang Teodoro naman, nakakunot ang noo.

“Bakit parang pareho kayong walang alam?” tanong niya.

Napahawak ako sa gate.

“Mang Teodoro… ano po ba talaga ang sinabi ninyo kay Emil?”

Hindi siya agad sumagot.

Si Emil ang unang humarap sa ama niya.

“Tay, sabi mo umuwi ako dahil may importante kang pag-uusapan tungkol sa lupa sa San Pablo.”

Nanlaki ang mata ko.

“Lupa?”

Tumikhim si Mang Teodoro.

“Kasama rin iyon.”

“Kasama?” sagot ni Emil. “Ano pa?”

Tumingin sa akin si Mang Teodoro, saka muling tumingin sa anak niya.

“Matagal ko nang iniisip na bagay kayong dalawa.”

Napapikit si Emil.

“Tay…”

“Ano? Masama ba?”

“Hindi iyon ang punto.”

“Si Maris, mabait. Masipag. Hindi maluho. Inaalagaan ang nanay niya. Ikaw naman, tatlumpu’t dalawang taon ka na. Puro trabaho. Wala ka man lang ipinapakilalang babae sa amin.”

Para akong gustong lumiit at mawala sa likod ng gate.

Mas lalo akong nahiya nang maalala ko ang lahat ng karne, manok, longganisa at tapa na tinanggap namin.

Kaya hindi ko napigilan ang sarili ko.

“Mang Teodoro, may tanong po ako.”

“Ano iyon, iha?”

“Lahat po ba ng pagkaing binigay ninyo sa amin… dahil gusto ninyo akong maging asawa ni Emil?”

Tahimik.

Napatingin si Emil sa ama niya.

“Tay?”

Huminga nang malalim si Mang Teodoro.

“Hindi naman ganoon kasimple.”

Pero alam kong may sagot na iyon.

“Entonces bakit po hindi ninyo sinabi?” tanong ko. “Tinanggap namin dahil akala ko sobra lang ang pagkain ninyo. Malaking tulong iyon sa amin ni Mama. Hindi ko alam na may iba pala kayong iniisip.”

Lumabas si Mama mula sa bahay.

“Narinig ko ang usapan.”

Tumango si Mang Teodoro.

“Lorna, hindi ko naman sinasabing may utang ang anak mo sa akin.”

“Pero pinaparamdam ninyo ngayon na may dahilan ang lahat ng ibinigay ninyo,” sagot ni Mama.

Hindi mataas ang boses niya.

Pero mas nakakahiya iyon.

Dahil tahimik siya, diretso, at walang paligoy.

“Tulong ba iyon,” tanong niya, “o panliligaw na hindi alam ng dalawang taong gusto ninyong paglapitin?”

Parang hindi alam ni Mang Teodoro kung ano ang isasagot.

Si Emil naman ay biglang inilapag sa maliit na mesa sa labas ang kahong hawak niya.

“Tay, umuwi ako dahil sinabi mong may problema sa titulo ng lupa. Hindi para pumunta rito at ipahiya si Maris.”

“Hindi ko siya ipinapahiya.”

“Pero hindi mo man lang sinabi sa akin.”

Doon ko unang nakita na seryosong magalit si Emil.

Hindi siya sumigaw.

Pero mariin ang boses niya.

“Hindi mo puwedeng magdesisyon kung sino ang mapapangasawa ko. At lalong hindi mo puwedeng gawing parang kasunduan ang pagtulong sa isang pamilya.”

Namula ang mukha ni Mang Teodoro.

“Hindi ko naman sinabi na kailangan niya kang pakasalan.”

“Pero iyon ang ipinapahiwatig mo.”

Walang nagsalita.

May dumaan na tricycle sa kalsada. May batang tumatawa sa kabilang bahay. Normal ang buong barangay.

Pero sa maliit naming gate, parang may unti-unting nababasag.

Sa wakas, nagsalita ako.

“Mang Teodoro, gusto kong ibalik ang halaga ng mga binigay ninyo.”

Napatingin siya sa akin.

“Huwag kang magpaka-insulto.”

“Hindi po insulto. Gusto ko lang malinaw.”

“Hindi ko kailangan ng pera mo.”

“Pero kailangan ko ng kapayapaan ng isip.”

Doon siya natahimik.

Alam kong hindi ko kayang bayaran agad ang lahat.

Kaya nang gabing iyon, gumawa ako ng listahan.

Baboy.

Manok.

Baka.

Longganisa.

Tapa.

Isda.

Pati iyong isang tray ng itlog na minsang ipinadala niya.

Hindi eksakto ang presyo, pero tinantiya ko.

Umabot halos ₱18,000.

Napahawak ako sa noo.

Halos isang buwang sahod ko iyon.

“Anak,” sabi ni Mama, “hindi mo kailangang bayaran.”

“Kailangan ko, Ma.”

“Bakit?”

“Dahil ayokong may isang araw na may magsabi sa akin na pinakain nila ako kaya may karapatan silang magdesisyon para sa akin.”

Hindi na siya nakipagtalo.

Kinabukasan, nagsimula akong magtabi ng pera.

₱500.

₱300.

Minsan ₱200 lang.

Tumigil din ang pagdating ng mga supot mula sa bahay nina Mang Teodoro.

At sa unang pagkakataon matapos ang ilang buwan, halos hindi kami nagkita.

Akala ko doon na matatapos ang lahat.

Pero makalipas ang dalawang linggo, habang nasa grocery ako, may lumapit sa counter ko.

Si Emil.

May hawak siyang dalawang bote ng tubig.

“Hi.”

“Hi.”

Awkward.

Sobrang awkward.

Binayaran niya ang tubig.

Pero hindi siya umalis.

“Pwede ba kitang makausap pagkatapos ng shift mo?”

Napatigil ako.

“Tungkol saan?”

“Tungkol sa nangyari.”

Nag-alinlangan ako.

Pero pumayag ako.

Bandang alas-singko ng hapon, umupo kami sa maliit na carinderia malapit sa palengke.

Walang romantikong eksena.

Walang bulaklak.

Walang kung ano mang drama.

Dalawang taong parehong nahihiya lang sa ginawa ng isang matandang mahilig gumawa ng sariling plano.

“Sorry,” sabi ni Emil.

Napakunot ako.

“Bakit ikaw ang nagsosorry?”

“Dahil pamilya ko iyon.”

“Hindi mo naman alam.”

“Pero nahihiya pa rin ako.”

Tahimik ako.

Saka siya ngumiti nang kaunti.

“Alam mo ba kung bakit matagal akong hindi umuuwi?”

“Trabaho?”

“Bahagi lang iyon.”

Huminga siya nang malalim.

“Mahilig talagang mangialam si Tatay. Noong nasa college ako, siya ang pumili ng course ko. Noong gusto kong magtrabaho sa Davao, siya ang nagsabing Cebu. Noong gusto kong mag-rent ng sarili kong apartment, siya rin ang naghanap.”

“Bakit mo sinusunod?”

Ngumiti siya.

“Iyon din ang tanong ko sa sarili ko.”

Doon unti-unti kong naintindihan na hindi lamang ako ang nahirapan sa ugali ni Mang Teodoro.

Mahal niya ang anak niya.

Pero para sa kanya, ang pagmamahal ay laging may kasamang direksyon.

Parang gusto niyang siguraduhin na walang magkakamali.

Kaya siya na mismo ang pumipili.

“May girlfriend ka ba?” bigla kong tanong.

Halos mabulunan siya sa tubig.

“Wala.”

“Sigurado?”

Tumawa siya.

“Sigurado.”

“Baka mayroon sa Cebu tapos ako pa ang sisihin.”

Umiling siya.

“Wala talaga.”

Ngumiti rin ako.

Iyon ang unang pagkakataong naging magaan ang usapan namin.

Pagkatapos noon, paminsan-minsan kaming nagkikita.

Hindi dahil kay Mang Teodoro.

Kundi dahil kami mismo ang gustong mag-usap.

Minsan dumadaan siya sa grocery.

Minsan nagkakape kami pagkatapos ng trabaho.

Doon ko nalaman na hindi pala siya kasing tahimik ng iniisip ko.

Mahilig siya sa lumang pelikula.

Takot siya sa aso kahit ayaw niyang aminin.

At kahit engineer ang trabaho niya, hindi siya marunong magluto ng kanin nang hindi nasusunog ang ilalim.

Pero sinadya naming huwag sabihin agad sa mga magulang namin.

Ayokong marinig ni Mang Teodoro na nag-uusap kami at isipin niyang tama ang plano niya.

Dahil may malaking kaibahan iyon.

Ang ginawa niya ay pagpili para sa amin.

Ang ginagawa namin ni Emil ay pagpili para sa sarili namin.

Tatlong buwan ang lumipas.

Isang Linggo ng umaga, nakita ko si Mang Teodoro sa harap ng bahay nila.

Nagdidilig siya ng halaman.

Huminto ako.

“Mang Teodoro.”

Tumingin siya.

“Maris.”

May ilang segundong katahimikan.

Iniabot ko sa kanya ang sobre.

“Ano ito?”

“₱18,000 po.”

Nanlaki ang mata niya.

“Ano?”

“Tinantiya ko ang halaga ng lahat ng pagkain na binigay ninyo sa amin.”

Ibinalik niya agad ang sobre.

“Hindi ko tatanggapin.”

“Mang Teodoro…”

“Sabi ko, hindi ko tatanggapin.”

“Mahalaga po ito sa akin.”

Tinitigan niya ako.

Sa unang pagkakataon, hindi siya mukhang matigas.

Mukha siyang pagod.

“Akala mo ba gusto kitang bilhin para sa anak ko?”

Hindi ako sumagot.

Iyon mismo ang tanong na matagal kong gustong iwasan.

Umupo siya sa bangko sa harap ng bahay.

“Alam mo ba kung bakit kita laging dinadalhan ng pagkain?”

“Dahil gusto ninyo akong maging manugang?”

Tumango siya.

“Bahagi iyon.”

“May iba pa?”

Tumingin siya sa bahay namin.

“Naaalala ko ang panahon noong buhay pa ang asawa ko.”

Tahimik ako.

Matagal nang pumanaw si Aling Pilar, asawa niya.

“Mahina na siya noon. Maraming gamot. Kaunti lang ang pera namin dahil nagsisimula pa lang magtrabaho si Emil.”

Napabuntong-hininga siya.

“May isang kapitbahay kaming laging nagdadala ng pagkain. Minsan gulay. Minsan isda. Hindi niya kami tinanong kung kaya naming magbayad. Hindi niya ipinahiya si Pilar.”

Tumigil siya.

“Noong nakikita kong nagtitipid kayo ng nanay mo, naalala ko iyon.”

Hindi ko inaasahan ang sinabi niya.

“Pero bakit hindi ninyo sinabi iyon?”

“Dahil tanga ako.”

Napatingin ako sa kanya.

Bigla siyang tumawa nang mahina.

“Matanda na, pero tanga pa rin.”

Napangiti ako nang kaunti.

“Gusto kitang tulungan. Pero habang tumatagal, naisip kong bagay ka kay Emil. Doon ko sinimulang pagsamahin ang dalawang bagay na hindi dapat pinagsasama.”

Hinawakan niya ang sobre.

“Ang pagtulong dapat walang kapalit.”

Tumango ako.

“Pero hindi ko tatanggapin ang perang ito.”

“Bakit?”

“Dahil regalo iyon.”

“Paano ako makakasigurado?”

Diretso niya akong tiningnan.

“Dahil wala na akong pakialam kung mapangasawa mo si Emil o hindi.”

Natawa ako.

Eksaktong sandaling iyon, may boses mula sa likod namin.

“Medyo masakit naman iyon, Tay.”

Lumingon kami.

Si Emil.

May dalang pandesal.

Napailing si Mang Teodoro.

“Bakit ka nandito?”

“Bahay ko rin ito.”

“Akala ko sa Cebu ka.”

“May leave.”

Napatingin sa akin si Emil.

Ngumiti.

Napansin iyon ni Mang Teodoro.

Pagkatapos, tumingin siya sa akin.

Pagkatapos kay Emil.

Pagkatapos ulit sa akin.

Unti-unting lumiit ang mga mata niya.

“Sandali.”

Pareho kaming natahimik.

“May nangyayari ba sa inyong dalawa?”

Parang gusto kong tumakbo.

Si Emil naman ay napakamot sa batok.

“Tay…”

Biglang tumayo si Mang Teodoro.

“Talaga?”

“Minsan lang kami lumalabas,” sabi ko agad.

“Minsan?”

“Okay, medyo madalas,” sabi ni Emil.

Napahawak sa dibdib si Mang Teodoro.

“Naku.”

“Tay, huwag kang magsimula.”

Ngumiti siya.

Iyon ang pinakamalaking ngiti na nakita ko sa kanya.

“Wala akong sinasabi.”

“Pero halatang gusto mong sabihin na tama ka.”

“Hindi.”

“Tay.”

“Sige. Kaunti.”

Napatawa ako.

Pero lumapit siya sa akin at naging seryoso.

“Maris, gusto kong malaman mo: kung ayaw mo sa anak ko bukas, sa susunod na linggo, o kahit kailan, wala kang utang sa akin.”

Tumango ako.

“Iyon lang ang kailangan kong marinig.”

Makalipas ang ilang buwan, bumalik si Emil sa Laguna nang permanente.

Hindi dahil pinilit siya ng ama niya.

Siya mismo ang nag-request na mailipat sa mas malapit na project.

Nagpatuloy kami sa pagkikita.

Walang minamadali.

Walang kasunduan.

Walang “dahil kinain mo ang karne namin.”

Isang taon matapos ang nakakahiyang araw sa gate, nag-propose si Emil.

Sa harap lang ng bahay namin.

Walang engrandeng restaurant.

Walang malaking audience.

Si Mama, ako, siya, at si Mang Teodoro na pilit na nagtatago sa likod ng puno ng mangga kahit kitang-kita naman.

Nang magsuot ako ng singsing, biglang lumabas si Mang Teodoro.

“Alam ko na talaga—”

“Tay!”

Napatawa kaming lahat.

Pero bago ang kasal, may isang bagay akong ginawa.

Bumili ako ng dalawang kilo ng pinakamagandang baboy sa palengke.

Dinala ko sa bahay nila.

Iniabot ko kay Mang Teodoro.

“Ano ito?”

“Para sa inyo.”

Napatingin siya sa akin.

“May kapalit ba?”

Ngumiti ako.

“Opo.”

Nanlaki ang mata niya.

“Ano?”

“Kailangan ninyong magluto ng adobo sa reception.”

Napatawa siya nang napakalakas.

Sa araw ng kasal namin, siya mismo ang naghanda ng adobo.

Habang kumakain kami, lumapit siya sa mesa.

“Iha, masarap ba?”

“Opo.”

“Sigurado ka?”

“Opo.”

“Baka sabihin mo na naman—”

“Mang Teodoro!”

Nagtawanan ang buong mesa.

Pero sa likod ng biro, may isang bagay akong natutunan.

Hindi lahat ng taong nagbibigay ay may masamang intensyon.

Pero kahit mabuti ang intensyon, puwedeng maging mali ang paraan.

Ang tulong na may kasamang tahimik na inaasahan ay madaling maging pasanin.

Ang pagmamahal na laging nagdedesisyon para sa iba ay madaling maging kontrol.

At minsan, kahit gusto nating protektahan ang mga mahal natin, kailangan din nating hayaan silang pumili.

Dahil ang tunay na relasyon ay hindi nabubuo dahil may utang na loob.

Nabubuo iyon kapag dalawang tao ang malayang nagsasabing, “Ikaw ang pinipili ko.”

At hanggang ngayon, tuwing may inuuwi si Mang Teodoro na karne, lagi muna akong nagtatanong:

“Mang Teodoro, regalo lang ba talaga ito?”

At lagi siyang sumasagot:

“Oo naman! Pero kung may kakilala kang mabait para sa bunso ng pinsan ko…”

“Mang Teodoro!”