Noong 24 taong gulang ako, pinakasalan ko ang isang 78 taong gulang na lalaki kahit mariing tumutol ang mga magulang ko at halos

BAHAGI 2

Ang Kondisyong Hindi Ko Dapat Labagin

Ang kondisyon ni Mang Ernesto bago kami ikasal ay simple lamang kapag narinig mo.

Pero hindi iyon simpleng gawin.

“Huwag mong bubuksan ang lumang kuwarto sa dulo ng ikalawang palapag.”

Iyon lang.

Walang paliwanag.

Walang dagdag.

Noong una kong marinig iyon, natawa pa ako.

“Mamulto ba roon?”

Hindi siya natawa.

Tinitigan niya lamang ako nang matagal bago ibinaba ang tasa ng kape sa mesa.

“Wala.”

“Kung ganoon, bakit bawal?”

“Dahil may mga bagay na mas mabuting hintayin ang tamang panahon bago malaman.”

Ayoko ng sagot niya.

Pero pumayag ako.

Hindi dahil takot ako sa kanya.

Utang ko kay Mang Ernesto ang isang bagay na hindi kayang bayaran ng pera.

Dalawang taon bago kami ikasal, nagtatrabaho ako noon sa isang maliit na botika malapit sa Lipa. Hindi malaki ang sahod ko. Kadalasan, kalahati nito ay ipinapadala ko sa mga magulang ko.

Isang maulang hapon, pumasok si Mang Ernesto sa botika.

Hindi pa kami magkakilala noon.

Basang basa ang manggas niya at hirap siyang maglakad. May tungkod siya pero halatang hindi sapat iyon para suportahan ang katawan niya.

May dalawang lalaking kasama niya sa labas, pero ayaw niyang magpatulong.

Matigas talaga ang ulo ng matandang iyon.

Bumili siya ng gamot.

Nang kukunin na niya ang pitaka niya, bigla siyang napahawak sa dibdib.

Bumagsak siya.

Ako ang pinakamalapit.

Hindi ko na inisip kung sino siya.

Tinawag ko ang kasama ko, humingi ako ng tulong at tumawag kami agad ng ambulansiya.

Sa ospital ko lamang nalaman na si Ernesto Villareal pala ang matandang tinulungan ko.

May mga lupain siya sa Batangas. May negosyo. May ilang ari arian sa Maynila.

Mayaman.

Sobrang yaman.

Pero hindi iyon ang dahilan kung bakit kami naging malapit.

Pagkalipas ng ilang linggo, bumalik siya sa botika.

May dala siyang isang maliit na supot ng suman.

“Hindi ako mahilig sa bulaklak,” sabi niya. “Hindi rin kita bibigyan ng pera dahil baka isipin mong binibili kita.”

Napatawa ako.

Iyon ang unang pagkakataong nakita kong ngumiti siya.

Mula noon, paminsan minsan siyang dumadaan.

Minsan para bumili ng gamot.

Minsan wala naman siyang bibilhin.

May dala lang siyang kape.

May pagkakataon pang nagdala siya ng isang bayong ng mangga at seryosong sinabi sa akin na huwag ko raw ubusin nang sabay sabay dahil sasakit ang tiyan ko.

Hindi ko alam kung kailan naging mahalaga sa akin ang matandang iyon.

Siguro noong gabing tumawag ang ospital dahil naaksidente ang tatay ko at wala kaming pambayad.

Hindi ako humingi kay Mang Ernesto.

Ni hindi ko sinabi sa kanya.

Pero nalaman niya.

Pagdating ko sa ospital, bayad na ang kailangan para sa operasyon.

Galit na galit ako.

“Babayaran kita.”

“Alam ko.”

“Kahit abutin ako ng ilang taon.”

“Sige.”

Hindi niya ako pinahiya.

Hindi niya rin sinabi ang madalas sabihin ng mga taong tumutulong kapag gusto nilang ipaalala sa iyo na may utang na loob ka.

Pagkatapos noon, may mga pagkakataong ako naman ang tumutulong sa kanya.

Sumasakit ang mga binti niya.

Madalas hindi siya makatulog.

Namatay ang asawa niya maraming taon na ang nakalipas. Ang nag iisang anak niyang lalaki naman ay namatay sa aksidente.

Unti unti kong naintindihan kung bakit napakalaki ng bahay niya pero napakatahimik.

Isang araw, tinanong niya ako.

“Takot ka bang tumanda?”

“Oo.”

“Ako rin.”

Napatingin ako sa kanya.

“Matanda ka na.”

“Salamat sa pagpapaalala.”

Napatawa ako nang malakas.

Siya rin.

Iyon marahil ang unang araw na napansin kong hindi ko na siya tinitingnan bilang isang mayamang matandang minsan kong tinulungan.

Mahal ko siya.

Hindi sa paraang iniisip ng mga tao.

Hindi rin sa paraang madaling ipaliwanag.

Basta mahalaga siya sa akin.

At nang sabihin niyang gusto niya akong pakasalan, tatlong beses akong tumanggi.

Sa ikaapat na pagkakataon, sinabi niya ang isang bagay na nagpabago sa isip ko.

“Ayokong mamatay na ang huling alaala ko sa mundo ay puro pagkawala.”

Tahimik ako.

“Gusto kong kahit sa huling bahagi ng buhay ko, may isang taong tatawag sa bahay na iyon na tahanan.”

Kaya pumayag ako.

At kapalit noon, isa lamang ang kondisyon niya.

Huwag kong bubuksan ang kuwarto sa dulo ng ikalawang palapag.

Tinupad ko iyon.

Kahit gabi gabi akong dumaraan sa tapat ng pinto.

Kahit minsan ay parang may naririnig akong mahinang tunog sa loob.

Kahit isang madaling araw…

May nakita akong liwanag mula sa ilalim ng pinto.

Napahinto ako.

Alas dos y medya noon.

Katutulog lamang ni Mang Ernesto.

Walang ibang tao sa ikalawang palapag.

Lumapit ako.

May manipis na guhit ng dilaw na liwanag sa ilalim ng pinto.

Ipinatong ko ang kamay ko sa seradura.

Isang pihit lang sana.

Pero naalala ko ang pangako ko.

Bumalik ako sa kuwarto.

Kinabukasan, wala na ang liwanag.

Hindi ko sinabi kay Mang Ernesto ang nakita ko.

Lumipas ang ilang linggo.

Isang gabi, habang minamasahe ko ang likod niya, bigla siyang nagsalita.

“Kapag nawala ako, huwag kang matakot.”

Napahinto ang kamay ko.

“Huwag kang magsalita nang ganyan.”

“Tatanda rin ang katawan kahit ayaw ng may ari.”

“Eh di magpagaling ka.”

Ngumiti siya.

Hindi masayang ngiti iyon.

“Matigas talaga ang ulo mo.”

“Mana sa asawa.”

Tumawa siya.

Pero saglit lang.

Makalipas ang tatlong araw, dinala siya sa ospital.

Doon nagsimula ang limang araw na ayokong maalala.

Mahina ang puso niya.

May komplikasyon din sa baga.

Sinabi ng doktor na kailangan naming maging handa.

Hindi ako umuwi.

Natulog ako sa upuan sa tabi ng kama niya.

Sa ikatlong gabi, nagising ako dahil hinawakan niya ang kamay ko.

Mahina na ang boses niya.

“Lina.”

“Nandito ako.”

“Galit ka ba sa akin?”

“Bakit naman?”

“Dahil pinagod kita gabi gabi.”

Napatawa ako kahit umiiyak.

“Oo. Sobra.”

Ngumiti siya.

“Sinadya ko.”

Napakunot ang noo ko.

“Ano?”

Pero pumikit siya.

Akala ko nakatulog lamang.

Kinabahan ako.

“Ernesto?”

Dumating ang nurse.

Maayos naman ang lagay niya noon.

Kinabukasan, nagising pa siya.

Nakakain pa ng kaunting lugaw.

Nagreklamo pa dahil walang lasa.

Siya pa rin iyon.

Pero bago sumapit ang gabi, biglang bumaba ang blood pressure niya.

Maraming doktor ang pumasok.

Pinalabas ako.

Nakatayo ako sa hallway habang hawak ang rosaryong ibinigay sa akin ng nanay ko noong ikasal kami.

Makalipas ang halos isang oras, lumabas ang doktor.

Hindi na niya kailangang magsalita.

Alam ko na.

Parang nawala ang tunog sa paligid.

May gumagalaw na mga labi.

May humawak sa balikat ko.

May nurse na umiiyak din.

Pero wala akong marinig.

Pumasok ako sa kuwarto.

Tahimik na si Mang Ernesto.

Hinawakan ko ang kamay niya.

Malamig na.

“Ang daya mo.”

Iyon lang ang nasabi ko.

“Hindi mo man lang sinabi kung bakit mo ako pinapagod gabi gabi.”

At doon ako tuluyang umiyak.

Sa araw ng libing niya, maraming tao ang dumating.

Mga negosyante.

Dating empleyado.

Kapitbahay.

Malayong kamag anak na ni minsan ay hindi ko nakita sa loob ng limang buwang pagsasama namin.

May ilan pang hindi itinago ang tingin nila sa akin.

Alam ko ang iniisip nila.

Batang asawa.

Matandang milyonaryo.

Testamento.

Madaling buuin ang kuwento kapag ayaw mong malaman ang katotohanan.

Pagkatapos mailibing si Mang Ernesto, bumalik kami sa bahay.

Naroon ang abogado niyang si Atty. Ricardo Santos.

Kasama rin ang ilang kamag anak ni Mang Ernesto.

May pamangkin siyang si Victor na buong araw halos hindi ako kinakausap.

Pero nang ilabas ng abogado ang dokumento, bigla siyang naging interesado.

“Basahin na natin,” sabi niya.

Umupo ako sa pinakadulong bahagi ng sala.

Wala akong pakialam sa mana.

Ang gusto ko lang ay matapos ang araw na iyon at makapag isa.

Binuksan ni Atty. Santos ang dokumento.

May ilang maliliit na ari arian na iniwan si Mang Ernesto sa mga dati niyang empleyado.

May pondo para sa scholarship ng mga anak ng mga trabahador niya.

May lupa para sa isang foundation.

Habang binabasa iyon, lalo pang sumisimangot si Victor.

Hanggang sa sinabi ng abogado ang pangalan ko.

“Para sa aking asawa, Lina Villareal…”

Natahimik ang sala.

Hindi ko alam kung bakit biglang nanlamig ang mga daliri ko.

“…iniiwan ko ang bahay sa Batangas at ang lahat ng bagay na matatagpuan sa loob nito.”

Tumayo si Victor.

“Ano?”

Nagpatuloy ang abogado.

“Kasama ang kuwartong matagal kong ipinagbawal sa kanyang buksan.”

Napatingin ako sa hagdan.

Parang biglang bumalik sa isip ko ang dilaw na liwanag sa ilalim ng pintong iyon.

May inilabas na maliit na susi si Atty. Santos.

Iniabot niya sa akin.

“May bilin si Don Ernesto. Ikaw lamang ang maaaring pumasok.”

Nanginginig ang kamay ko nang kunin ko iyon.

Umakyat ako.

Mag isa.

Bawat hakbang ay parang napakabigat.

Pagdating ko sa dulo ng hallway, huminto ako sa harap ng pintong limang buwan kong hindi ginalaw.

Isinaksak ko ang susi.

Umikot iyon.

Isang mahinang klik.

Binuksan ko ang pinto.

At napahawak ako sa bibig ko.

Hindi ginto ang nasa loob.

Walang kahon ng pera.

Walang alahas.

Isang maliit na silid lamang.

May mesa.

May lumang sewing machine.

May aparador.

At sa dingding…

Mga litrato.

Maraming litrato.

Lumapit ako.

Larawan ng isang batang lalaki.

Siguro pitong taong gulang.

May larawan niya habang nagbibisikleta.

Habang kumakain ng sorbetes.

Habang nakasuot ng graduation toga.

Habang nakatayo sa tabi ng mas batang Mang Ernesto.

Anak niya.

Ang anak niyang namatay.

Sa mesa, may isang makapal na notebook.

Binuksan ko iyon.

Hindi ko agad naintindihan.

Mga pangalan.

Mga edad.

Mga halaga.

Mga petsa.

Sa bawat pahina ay may pangalan ng isang bata.

Sa ilalim, nakasulat ang pangalan ng paaralan.

Tuition.

Allowance.

Medical expenses.

Hanggang sa makita ko ang pangalan ko.

Lina Mendoza.

Napatigil ako.

Hindi maaari.

May petsa sa tabi ng pangalan ko.

Labindalawang taong gulang ako noon.

Kasunod nito ang pangalan ng dati kong paaralan.

Tuition paid.

Books.

Uniform.

Napaupo ako.

Biglang bumukas ang pinto sa likod ko.

Si Atty. Santos.

“Alam mo ba ito?”

Umiling ako.

Hindi ako makapagsalita.

Huminga siya nang malalim.

“Si Don Ernesto ang nagpaaral sa iyo mula Grade 6 hanggang makatapos ka ng senior high.”

Parang may humampas sa dibdib ko.

“Hindi… Ang alam ko may anonymous scholarship ako.”

“Siya iyon.”

“Bakit?”

Lumapit ang abogado sa larawan ng batang lalaki.

“Ang anak niyang si Rafael ang nagsimula ng maliit na scholarship program bago siya namatay. Pangarap niyang tulungan ang mga batang hindi kayang pag aralin ng pamilya.”

Napatingin ako sa larawan.

“Pagkamatay ni Rafael, ipinagpatuloy iyon ng ama niya. Palihim.”

Hindi ko mapigilan ang luha ko.

Kaya pala.

Kaya pala noong una kaming magkita sa botika, parang matagal niya akong tinitingnan.

Kilala na niya ang pangalan ko.

Hindi lang niya sinabi.

Pero may isa pa akong tanong.

“Kung ganoon, bakit niya ako pinakasalan?”

Hindi sumagot agad si Atty. Santos.

Sa halip, itinuro niya ang isang maliit na recorder sa ibabaw ng mesa.

“Para sa iyo iyan.”

Pinindot ko.

Ilang segundo puro mahinang ugong lamang ang narinig.

Pagkatapos…

Boses ni Mang Ernesto.

“Lina, kung pinakikinggan mo ito, malamang galit ka pa rin dahil hindi ko sinabi ang lahat.”

Napatawa ako habang umiiyak.

Tipikal na tipikal niya.

“Una, patawarin mo ako sa mga gabing pinahirapan kita sa pagmamasahe. Hindi ako nagbibiro noong sinabi kong sinadya ko.”

Napakunot ang noo ko.

“Sinabi ng therapist ko na kaya kong bayaran ang isang professional caregiver. Pero ayaw ko. Hindi dahil kuripot ako.”

May maikling ubo sa recording.

“Gusto kong malaman mo kung gaano kahirap mag alaga ng isang taong mahina. Dahil ang bahay na iyan ay hindi talaga ang pinakamahalagang bagay na iiwan ko sa iyo.”

Napatingin ako kay Atty. Santos.

Tahimik lang siya.

Nagpatuloy ang recording.

“Sa aparador may mga dokumento. Basahin mo.”

Binuksan ko ang aparador.

At doon…

Napaupo talaga ako sa sahig.

May mga folder.

Dose dose.

Mga papeles ng scholarship foundation.

Mga titulo ng maliit na training center.

Bank documents.

At isang dokumentong nakapangalan sa akin.

Hindi ko agad kayang basahin.

Kinuha iyon ng abogado.

“Don Ernesto appointed you as the next chairperson of Rafael Villareal Foundation.”

Nanlaki ang mga mata ko.

“Ako?”

Tumunog ulit ang boses ni Mang Ernesto mula sa recorder.

“Oo, ikaw.”

Napatawa si Atty. Santos.

Ako naman, napaiyak ulit.

“Alam kong sasabihin mong hindi mo kaya,” patuloy ng recording. “Kaya huwag kang makulit at makinig ka muna.”

Napahawak ako sa dibdib ko.

Parang buhay na buhay siya.

“May pera ang foundation. May mga empleyado. May mga taong marunong sa trabaho. Hindi mo kailangang gawin lahat. Ang kailangan nila ay isang taong nakakaalam kung ano ang pakiramdam ng mawalan, mangailangan at makatanggap ng tulong nang hindi ipinaparamdam na kawawa ka.”

Napayuko ako.

“Ikaw iyon, Lina.”

Doon ako tuluyang napahagulhol.

Pero hindi pa tapos.

May huling bahagi ang recording.

At iyon ang pinakamasakit.

“Huwag mong gugulin ang buhay mo sa pag aalaga sa alaala ko.”

Napapikit ako.

“Dalawampu’t apat ka pa lamang. Lumabas ka. Maglakbay ka. Magkamali ka. Umibig ka ulit kung may taong karapat dapat. Huwag kang matakot na baka magalit ako.”

Napatawa ako sa gitna ng luha.

“Patay na ako. Wala na akong magagawa.”

Kahit si Atty. Santos ay napangiti.

“At tungkol sa mga magulang mo… patawarin mo sila kapag kaya mo na. Hindi nila ako kinamuhian dahil masama silang tao. Natakot lamang silang mawala ka.”

Huminto ang recording.

Akala ko iyon na.

Pagkatapos ay bumalik ang boses niya.

“Isa pa.”

Napatingin ako sa recorder.

“Huwag mong ibenta ang lumang sewing machine. Gamit iyon ng asawa kong si Teresa. Kapag ibinenta mo iyan, mumultuhin ka niya.”

Napatawa ako nang malakas.

Sa araw ng libing niya, sa kuwartong bawal kong buksan sa loob ng limang buwan, unang beses akong tumawa nang ganoon.

Tumawa ako hanggang maging iyak.

Umiyak ako hanggang mapagod.

At nang wala nang lumabas na luha, nakaupo lang ako sa sahig habang yakap ang notebook na puno ng mga pangalan ng batang hindi ko kilala.

Kinabukasan, umuwi ang mga magulang ko.

Hindi sila pumasok agad.

Nakatayo lang sila sa gate.

Lumabas ako.

Payat si Papa.

Namumugto ang mata ni Mama.

“Lina…”

Hindi ko alam kung sino sa amin ang unang lumapit.

Basta bigla na lamang akong nasa yakap nila.

Walang dramatic na mahabang paliwanag.

Walang sermon.

Umiyak lang kami.

Minsan pala, iyon lang talaga ang kailangan.

Makalipas ang anim na buwan, binuksan namin ang unang bagong learning center ng Rafael Villareal Foundation sa Batangas.

Hindi ko binago ang pangalan.

Ayaw ko.

May limampu’t dalawang scholars sa unang batch.

Ang ilan ay anak ng magsasaka.

May anak ng tricycle driver.

May isang batang babae na nagtatrabaho ang nanay sa palengke at gabi gabi nagbabalot ng kakanin para may pambayad sa pamasahe.

Nang makita ko siya, naalala ko ang sarili ko.

Tahimik.

Laging nahihiyang humingi.

Tinawag ko siya pagkatapos ng orientation.

Akala niya may problema.

“Ma’am, may nagawa po ba ako?”

“Wala.”

Iniabot ko sa kanya ang bagong school bag.

“Hindi mo kailangang bayaran.”

Napatingin siya sa akin.

“Libre po?”

“Oo.”

“Talaga po?”

“Talaga.”

Niyakap niya ang bag na parang napakamahal nitong bagay.

Tumalikod ako sandali.

Ayokong makita niyang umiiyak ako.

Lumipas ang tatlong taon.

Hindi ko ibinenta ang bahay.

Pero binuksan ko ang malaking bahagi nito para sa foundation.

Ang dating tahimik na dining hall ay naging library.

Ang dating guest rooms ay ginagamit ng scholars mula sa malalayong bayan kapag may training.

At ang kuwarto ni Mang Ernesto?

Hindi ko ginalaw nang matagal.

Nandoon pa rin ang tungkod niya.

Ang salamin niya.

Ang lumang relo sa tabi ng kama.

Pero wala na ang manipis na kutson ko sa sahig.

Isang araw, dumating ang therapist niyang si Paolo para mag volunteer sa medical mission ng foundation.

Pagkakita niya sa akin, natawa siya.

“Ikaw pala ang sikat na tagapagmana.”

“Kung alam mo lang.”

“Masakit pa ba kamay mo?”

“Hanggang ngayon naaalala ko ang kakamasahe ko sa matandang iyon.”

Tumawa siya.

“Alam mo bang minsan tinanong ko siya kung bakit hindi na lang kumuha ng professional caregiver?”

Napatingin ako sa kanya.

“Ano’ng sabi niya?”

Ngumiti si Paolo.

“Sabi niya, matagal na raw niyang binibigyan ng pera ang mga taong mahal niya. Gusto naman daw niyang minsan, may taong manatili sa tabi niya hindi dahil binabayaran.”

Nawala ang ngiti ko.

Hindi dahil nalungkot ako.

May mga salitang huli mong naiintindihan.

At kapag naintindihan mo na…

Parang bumabalik ang isang taong matagal nang wala.

Pagsapit ng gabi, umakyat ako sa dating kuwarto namin.

Binuksan ko ang bintana.

Malamig ang hangin mula sa labas.

Sa hardin, naririnig ko ang tawanan ng ilang scholars na naiwan pagkatapos ng training.

Umupo ako sa dating puwesto ni Mang Ernesto.

“Narinig mo iyon?”

Walang sumagot.

Siyempre.

Ngumiti ako.

“Maingay na ang bahay mo.”

Ilang taon ang lumipas.

Nag asawa rin ako ulit.

Hindi milyonaryo.

Hindi rin matanda.

Si Miguel ay isang architect na tumulong nang libre sa pagpapagawa ng pangalawang learning center namin.

Tatlong buwan niya akong niligawan.

Tatlong buwan ko rin siyang pinahirapan.

Noong una niya akong niyayang mag dinner, sinabi ko agad.

“May babala ako.”

“Ano?”

“May bahay akong puno ng mga bata tuwing weekend, may foundation akong mas demanding pa sa asawa, at may sewing machine akong bawal ibenta dahil baka multuhin tayo ng dating may ari.”

Matagal niya akong tinitigan.

Pagkatapos ay tumango siya.

“Okay lang. Marunong akong manahi.”

Doon ako natawa.

Pagkalipas ng dalawang taon, ikinasal kami.

Simple lang.

Sa hardin ng lumang bahay.

Nandoon ang mga magulang ko.

Nandoon ang ilang dating scholars.

Nandoon si Atty. Santos.

Nandoon maging si Paolo.

Sa unang hanay, may isang bakanteng upuan.

Walang pangalan.

Walang litrato.

Isang puting sampaguita lamang ang inilagay ko roon.

Alam ko kung para kanino iyon.

Ngayon, tatlumpu’t apat na taong gulang na ako.

Mahigit tatlong daang bata na ang natulungan ng foundation.

May mga graduate nang teacher.

Nurse.

Engineer.

May isang abogado.

At may isang scholar na pagkatapos makapagtapos ay bumalik sa amin bilang volunteer.

Isang hapon, tinanong niya ako.

“Ma’am Lina, bakit po ninyo ginagawa lahat ng ito?”

Napaisip ako.

Maraming puwedeng sagot.

Dahil kay Ernesto.

Dahil kay Rafael.

Dahil minsan din akong mahirap.

Dahil may perang iniwan.

Pero parang hindi tama ang alinman.

Kaya sinabi ko ang unang pumasok sa isip ko.

“Dahil may tumulong sa akin noong hindi ko alam na may tumutulong pala.”

Tumango siya.

Hindi niya siguro lubos na naintindihan.

Okay lang.

May mga bagay na hindi kailangang maintindihan agad.

Noong gabing iyon, bago ako umuwi, dumaan ako sa lumang kuwarto sa dulo ng ikalawang palapag.

Nandoon pa rin ang notebook.

Mas makapal na ngayon.

Dinagdagan ko kasi.

Sa mga lumang pahina, naroon ang sulat kamay ni Mang Ernesto.

Sa mga bagong pahina, sulat kamay ko na.

Pangalan.

Edad.

Paaralan.

Pangarap.

Sa pinakahuling pahina, isinulat ko ang pangalan ng bagong scholar.

Isang labindalawang taong gulang na batang babae.

Gustong maging doktor.

Isinara ko ang notebook.

Sa labas ng kuwarto, narinig ko ang anak kong tumatakbo sa hallway.

“Mommy!”

“Sandali!”

“Bilisan mo!”

Napangiti ako.

Pinatay ko ang ilaw.

Bago ko tuluyang isinara ang pinto, napatingin ako minsan sa lumang larawan ni Mang Ernesto kasama ang anak niyang si Rafael.

“Okay na kami rito,” mahina kong sabi.

Pagkatapos ay isinara ko ang pinto.

Hindi ko na iyon ni-lock.

Hindi na kailangan.

Dati, akala ko ang pinakamalaking iniwan sa akin ni Mang Ernesto ay ang bahay.

Mali pala.

Hindi rin iyon ang pera.

Hindi ang lupa.

Hindi ang foundation.

Ang pinakamahalagang iniwan niya sa akin ay isang kakaibang paraan ng pagtingin sa utang na loob.

Hindi pala ito kailangang bayaran pabalik.

Maaari mo itong ipasa.

Sa ibang tao.

Sa batang hindi mo kilala.

Sa pamilyang walang pambayad sa ospital.

Sa estudyanteng isang notebook na lang ang kulang para makapasok sa klase.

Hanggang sa isang araw, hindi mo na alam kung saan nagsimula ang kabutihang iyon.

At siguro…

Iyon talaga ang gusto ni Mang Ernesto.

Na mawala ang pangalan niya balang araw.

Pero manatili ang ginawa niya.

Bumaba ako ng hagdan.

Nasa ibaba si Miguel, hawak ang anak namin habang kunwari ay pinapagalitan dahil kumain na naman ng kendi bago hapunan.

Nakita ako ng anak ko.

“Mommy!”

Tumakbo siya papunta sa akin.

Sinalubong ko siya.

At habang yakap ko ang maliit niyang katawan, napatingin ako sa paligid.

Maingay ang bahay.

May sapatos na nakakalat.

May mga librong naiwan sa mesa.

May tumatawa sa kusina.

May batang nagrereklamo dahil ayaw kumain ng gulay.

Napakalayo nito sa bahay na una kong pinasok noong dalawampu’t apat ako.

Noon, bawat yabag ay umaalingawngaw.

Ngayon, halos hindi mo marinig ang sarili mong iniisip.

Mas gusto ko ito.

Bago kami kumain, dumaan ako saglit sa bintana.

Madilim na ang hardin.

May iilang ilaw sa mga puno.

At sa hindi ko maipaliwanag na dahilan, naalala ko ang unang gabi namin ni Mang Ernesto.

“Lakasan mo pa.”

Napailing ako.

Matandang pasaway.

Kung nasaan man siya, malamang tumatawa iyon.

At kung totoo mang may lugar kung saan muling nagkikita ang mga taong minsang naging tahanan natin…

May ikukuwento ako sa kanya.

Mahaba.

Sobrang haba.

Tungkol sa tatlong daang batang nakapag aral.

Tungkol sa bahay niyang hindi na tahimik.

Tungkol sa anak kong mahilig magtago ng kendi.

Tungkol sa sewing machine ni Teresa na hanggang ngayon ay hindi ko pa rin ibinebenta.

At higit sa lahat, sasabihin ko sa kanya ang isang bagay na hindi ko nasabi noong buhay pa siya.

Hindi ako nagsisi.

Kahit isang gabi.

Kahit alas dos pa ako nakakatulog.

Kahit ilang beses niya akong pinapaulit mula sa simula.

Dahil sa loob lamang ng limang buwan, tinuruan ako ng isang pitumpu’t walong taong gulang na lalaki ng isang bagay na inabot ako ng maraming taon bago lubos na naunawaan.

Hindi nasusukat ang pamilya sa edad.

Hindi rin sa dugo.

At lalong hindi sa perang naiiwan pagkatapos ng libing.

Minsan, ang pamilya ay iyong taong dumating nang hindi mo inaasahan.

Tinulungan kang tumayo.

Pinagod ka.

Ininis ka.

Pinaiyak ka.

At bago tuluyang umalis…

Tahimik niyang inilagay sa mga kamay mo ang pagkakataong gawin din iyon para sa iba.

Iyon ang tunay na testamentong iniwan ni Mang Ernesto sa akin.

At hanggang ngayon…

Hindi pa rin iyon nauubos.