Nanginginig ang mga daliri ni Maya habang hawak ang lumang album.
Hindi agad nagsalita si Gabriel.
Kanina lamang ay iniisip niyang ang pinakamalaking sorpresa ng gabing iyon ay ang katotohanang tila mali ang lahat ng narinig niyang kuwento tungkol sa asawa.
Ngayon may sertipiko ng kamatayan sa ibabaw ng kama.
At tatlong batang nakangiti sa isang lumang litrato.
May kung anong bumigat sa dibdib niya.
“Maya… sino sila?”
Hindi sumagot ang babae.
Umupo siya sa gilid ng kama at hinigpitan ang pagkakahawak sa album na para bang iyon na lamang ang natitirang bagay na kaya niyang sandalan.
Pagkaraan ng ilang sandali saka siya nagsalita.
“Hindi ko sila mga anak.”
Napakurap si Gabriel.
“Ano?”
“Hindi ko kailanman sinabi na mga anak ko sina Junjun Benjie at Kiko.”
Napatingin si Gabriel sa mga larawan.
“Teka. Kung hindi mo sila mga anak…”
Hindi natapos ang tanong niya.
Dahil biglang tumulo ang luha ni Maya.
“Mga kapatid ko sila.”
Parang may kung anong huminto sa loob ng silid.
Pati ang mahinang ugong ng aircon ay tila biglang lumakas.
Dahan dahang ibinaba ni Gabriel ang album.
“Mga kapatid mo?”
Tumango si Maya.
“Mas bata silang lahat sa akin.”
Binuksan niya ang susunod na pahina.
Naroon ang larawan ng isang payat na babae na nakaupo sa harap ng isang maliit na bahay. May apat na batang nakapaligid sa kanya.
Ang pinakamatandang bata ay si Maya.
Siguro labintatlong taong gulang lamang siya sa litrato.
“Iyan ang nanay ko. Si Teresa.”
Hinawakan niya ang gilid ng larawan.
“Iyan naman si Junjun. Si Benjie. At ang bunso namin na si Kiko.”
Napatingin si Gabriel sa sertipiko.
Hindi niya kailangang itanong kung kanino iyon.
Pero nagtanong pa rin siya.
“At ito?”
Hindi kaagad nakasagot si Maya.
“Kay Mama.”
Napapikit si Gabriel.
Noon lamang niya napansin na hindi pala simpleng hiya ang nasa mukha ng asawa.
Takot iyon.
Takot na matagal nang kinikimkim.
Takot ng isang taong sanay na hinuhusgahan bago pa man matapos magsalita.
“Labing pitong taong gulang ako nang mawala si Mama,” patuloy ni Maya.
“May sakit siya noon. Matagal. Wala kaming sapat na pera para sa pagpapagamot.”
Hindi umiiyak nang malakas si Maya.
Mas masakit iyon.
Tahimik lamang na bumabagsak ang mga luha niya.
“Nasaan ang tatay ninyo?”
Napangiti siya nang mapait.
“Umalis.”
Isang salita.
Iyon lang.
Hindi na niya dinagdagan.
At sa paraan ng pagkakasabi niya ay naintindihan ni Gabriel na wala nang kailangang itanong.
Pagkatapos mawala ng kanilang ina si Maya ang naiwan kasama ang tatlong batang lalaki.
Labing pitong taong gulang.
Walang trabaho.
Walang ipon.
At may tatlong bibig na kailangang pakainin.
“Huminto ako sa pag aaral,” sabi niya.
“Nagtrabaho ako sa karinderya. Naglaba ako para sa mga kapitbahay. Nagtinda ako ng kakanin sa terminal. Kung minsan sumasama ako sa pag ani para lang may maiuwi akong bigas.”
Napalunok si Gabriel.
Hindi niya alam iyon.
Wala siyang alam.
Ang alam lamang niya ay mahusay maglinis si Maya.
Tahimik.
Masipag.
Laging maaga.
Hindi niya alam kung saan natutunan ng babaeng ito na bumangon bago sumikat ang araw.
Ngayon alam na niya.
Dahil matagal nang walang ibang babangon para sa kanya.
“Pero bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Doon tumigil si Maya.
Tumingin siya kay Gabriel.
“Sinubukan ko.”
“Ano?”
“Noong una mo akong tinanong kung kanino ko ipinapadala ang pera sinabi kong para kina Junjun Benjie at Kiko. Bago ko pa maipaliwanag tinawag ka sa opisina.”
Naalala iyon ni Gabriel.
Isang ordinaryong hapon sa kusina.
May tawag mula Singapore.
Umalis siya habang nagsasalita pa si Maya.
Pagkatapos noon…
Tsismis na ang narinig niya.
Hindi ang paliwanag.
“At pagkatapos?” tanong niya.
“Pagkatapos kumalat na may tatlo akong anak.”
“Bakit hindi mo itinama?”
Huminga nang malalim si Maya.
Ito ang tanong na tila pinakakinatatakutan niya.
“Dahil noong una pinagtawanan ko lang. Akala ko mawawala rin. Pero lumala. May nagsabi pang tatlong magkakaibang lalaki raw ang ama.”
Bahagyang napailing siya.
“Kapag mahirap kang babae Sir Gabriel minsan kahit anong paliwanag mo parang mas gusto pa rin ng mga tao ang kuwentong mas masarap pagtsismisan.”
Natigilan si Gabriel sa tawag nitong Sir.
“Maya.”
“Pasensya na.”
“Asawa mo na ako. Gabriel lang.”
Doon siya tuluyang napaiyak.
Hindi dahil sa sinabi ni Gabriel.
Kundi dahil sa simpleng paraan ng pagkakasabi nito.
Parang wala siyang kailangang patunayan.
Ngunit may isang tanong pa rin.
At pareho nilang alam iyon.
“Kung ganoon bakit hindi mo sinabi sa akin nang manligaw ako?”
Napayuko si Maya.
Matagal.
Sobrang tagal.
Hanggang sa inakala ni Gabriel na hindi na siya sasagot.
Pagkatapos…
“Dahil gusto kong malaman kung hanggang saan ang kabaitan mo.”
Napakunot ang noo ni Gabriel.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Akala mo may tatlo akong anak. Alam kong iyon ang akala mo.”
“Oo.”
“At hindi ka umatras.”
Napatingin si Maya sa kanya.
“Sinabi mong tatanggapin mo sila. Sinabi mong kung bahagi sila ng buhay ko magiging bahagi rin sila ng buhay mo.”
Saglit siyang natahimik.
“Gabriel hindi mo alam kung gaano kalaking bagay iyon para sa akin.”
Hindi makasagot ang lalaki.
“Maraming taong mabait kapag madali kang mahalin,” sabi ni Maya. “Pero ikaw… handa kang mahalin pati ang responsibilidad na akala mo dala ko.”
Umiling siya.
“Hindi ko sinadya na lokohin ka. Gusto kong sabihin. Ilang beses. Pero sa tuwing susubukan ko… natatakot ako.”
“Sa ano?”
“Na baka kapag nalaman mong hindi ko sila anak magbago ang tingin mo sa kanila.”
Doon lalo siyang hindi naunawaan ni Gabriel.
“Bakit?”
“Kasi kapatid ko lang sila.”
“Lang?”
Napatigil si Maya.
Lumapit si Gabriel.
“Anong ibig mong sabihin sa lang?”
Walang sagot.
Kinuha niya ang album at isa isang tiningnan ang mga mukha ng tatlong bata.
“Ikaw ang nagpalaki sa kanila.”
Tumango si Maya.
“Ikaw ang nagpaaral.”
Tumango ulit.
“Ikaw ang nagpapadala ng pagkain.”
“Oo.”
“Kapag may sakit sila ikaw ang nagbabayad?”
“Oo.”
“Kapag may problema sila ikaw ang tinatawagan?”
Doon ngumiti nang kaunti si Maya.
“Palagi.”
Isinara ni Gabriel ang album.
“Kung ganoon huwag mong sabihing kapatid mo lang sila.”
At doon…
Biglang humagulgol si Maya.
Hindi na niya napigilan.
Tinakpan niya ang mukha niya.
Sa loob ng maraming taon hindi niya pinahintulutan ang sarili niyang umiyak nang ganito.
Dahil kapag ikaw ang ate walang oras para bumagsak.
Kapag ikaw ang nagpapadala ng pera bawal kang magkasakit.
Kapag ikaw ang inaasahan sa probinsya kailangan mong ngumiti kahit ikaw mismo ang gustong may masandalan.
Lumapit si Gabriel at niyakap siya.
Walang ibang nangyari sa gabing iyon.
Walang romantikong eksenang inaasahan ng mga tao sa isang bagong kasal.
Umupo lamang silang dalawa sa kama hanggang madaling araw.
Nagkuwento si Maya.
Nakinig si Gabriel.
Minsan may mga bagay na hindi nangangailangan ng magandang salita.
Kailangan lamang may taong hindi aalis habang sinasabi mo ang totoo.
Pagsikat ng araw may isang desisyon na si Gabriel.
“Pupunta tayo sa Batangas.”
Nagulat si Maya.
“Ano?”
“Pupuntahan natin sila.”
“Ngayon?”
“Oo.”
“Gabriel bagong kasal tayo.”
“Kaya nga.”
Natawa si Maya sa gitna ng namumugto niyang mga mata.
“May honeymoon tayo.”
“Meron.”
“Saan?”
“Sa bahay ninyo.”
Napatawa siya nang tuluyan.
“Hindi ka tatagal doon.”
“Bakit?”
“Mainit.”
“May electric fan?”
“Isa.”
“Okay.”
“At maingay ang mga tandang.”
“Kaya ko.”
“May mga lamok.”
“Maya CEO ako. Hindi bampira. Kaya kong makipaglaban sa lamok.”
Sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang gabing iyon tumawa nang malakas si Maya.
Kinabukasan bumiyahe sila.
Walang driver.
Si Gabriel mismo ang nagmaneho.
Ayaw niyang gawing engrandeng pagdating iyon.
Sa totoo lang kabado siya.
Mas kabado pa kaysa noong humarap siya sa board of directors para sa pinakamalaking acquisition ng kumpanya nila.
“Anong problema mo?” tanong ni Maya habang nasa biyahe.
“Wala.”
“Kanina ka pa nag aayos ng buhok.”
“Mainit.”
“May aircon.”
“Focus ka na lang sa daan.”
Ngumiti si Maya.
Pagdating nila sa maliit na barangay maraming napalingon.
Hindi dahil kilala nila si Gabriel.
Kundi dahil hindi karaniwan ang sasakyang huminto sa harap ng maliit na bahay nina Maya.
Unang lumabas si Kiko.
Labing isang taong gulang na siya ngayon.
Payat.
Magulo ang buhok.
May hawak pang tsinelas sa isang kamay.
“Ate!”
Tumakbo siya.
Hindi man lang napansin si Gabriel.
Diretso kay Maya.
Sumunod si Benjie na labing apat na taong gulang at si Junjun na labing anim.
“Ate bakit hindi mo sinabi na uuwi ka?”
“Surprise.”
Saka lamang napansin ni Junjun ang lalaking nakatayo sa likuran.
Napakunot ang noo niya.
“Sino siya?”
Hindi agad nakasagot si Maya.
Si Gabriel ang nagsalita.
“Ako si Gabriel.”
Tahimik ang tatlo.
“Asawa ng ate ninyo.”
Nalaglag ang hawak na tsinelas ni Kiko.
“Ha?”
Natawa si Maya.
“Kasal na ako.”
“ATE!”
Sabay sabay silang tatlo.
At sa sumunod na ilang minuto puro tanong ang narinig.
Kailan.
Bakit.
Saan.
Bakit walang imbitasyon.
May pagkain ba.
May cake ba.
At ang pinakamahalagang tanong ni Kiko…
“May natira bang cake?”
Doon unang naisip ni Gabriel na gusto niya ang batang ito.
Sa tanghalian nagsiksikan silang lima sa maliit na mesa.
May pritong tilapia.
Kamatis.
Itlog na maalat.
Mainit na kanin.
Tahimik si Junjun habang kumakain.
Paminsan minsan sinusulyapan niya si Gabriel.
Napansin iyon ng lalaki.
“May gusto kang itanong?”
Diretsong sumagot ang binatilyo.
“Mabait ka ba kay Ate?”
Napatigil si Maya.
“Junjun.”
“Ano? Tinatanong ko lang.”
Hindi nagalit si Gabriel.
Inilapag niya ang kutsara.
“Sinisikap ko.”
“Hindi sapat iyon.”
“Junjun!”
Pero itinaas ni Gabriel ang kamay.
“Hayaan mo.”
Tiningnan niya ang bata.
“Tama ka.”
Nagulat si Junjun.
“Hindi sapat na sabihin kong mabait ako. Kaya bantayan mo ako.”
“Ano?”
“Kung may gawin akong masama sa ate mo sabihin mo sa akin.”
Napatingin si Kiko.
“Puwede po bang text?”
Napatawa si Benjie.
Pati si Maya.
Maging si Junjun napangiti nang kaunti.
“Hindi ko ibibigay number ko sa iyo,” biro ni Gabriel.
“Ako po kaya?”
“Kiko kumain ka.”
Lumipas ang hapon.
Bago sila umalis may iniabot si Junjun kay Gabriel.
Isang maliit na sobre.
“Ano ito?”
“Para kay Ate.”
“Bakit sa akin?”
“Secret.”
Binuksan iyon ni Gabriel nang nasa sasakyan na sila.
May tatlong sulat.
Galing sa magkakapatid.
Hindi mahahaba.
Ang kay Kiko halos puro maling spelling.
Pero sa pinakailalim may isang pangungusap na nagpatahimik kay Gabriel.
Kuya Gabriel alagaan mo si Ate kasi matagal na niya kaming inalagaan. Gusto naman namin siya ang alagaan.
Hindi agad nagsalita si Gabriel.
Napansin ni Maya.
“Bakit?”
“Wala.”
“Ano iyang hawak mo?”
“Confidential.”
“Gabriel.”
“Board matter.”
“Gabriel!”
Tumawa siya at itinago ang sobre.
Pagbalik nila sa Alabang naghihintay si Doña Elena.
Hindi maganda ang mukha nito.
“Gabriel kailangan nating mag usap.”
“Kung tungkol kay Maya kasama siya sa usapan.”
Tumingin ang matandang babae sa manugang.
Malamig.
Matigas.
“May nalaman ako.”
Namutla si Maya.
Naramdaman iyon ni Gabriel.
“Ano?”
“Wala pala siyang mga anak.”
Tahimik ang silid.
“At?”
Galit ang sagot ni Doña Elena.
“At niloko ka niya!”
“Hindi.”
“Anong hindi? Hinayaan niyang isipin nating tatlo ang anak niya.”
“Mama.”
“Pinagtanggol pa kita sa mga kaibigan natin. Napahiya ang pamilya.”
Doon nag iba ang mukha ni Gabriel.
Hindi siya sumigaw.
Mas nakakatakot kapag hindi siya sumisigaw.
“Napahiya ka dahil ano?”
Natigilan si Doña Elena.
“Dahil pinakasalan ko ang kasambahay?”
“Wala akong sinabi.”
“O dahil akala mo may mga anak siya?”
“Gabriel.”
“O dahil ngayon nalaman mong mali ang tsismis at wala ka nang dahilan para maliitin siya?”
Tumayo si Maya.
“Huwag na Gabriel.”
Pero hindi pa tapos.
“Alam mo kung ano ang nalaman ko kagabi Mama?”
Tahimik ang ina.
“Labing pitong taong gulang siya nang mawalan ng ina. Siya ang nagpalaki sa tatlong kapatid niya. Huminto siya sa pag aaral para makapag aral sila.”
Inilapag niya sa mesa ang album.
“Habang ang ibang kaedad niya iniisip kung saan magbabakasyon siya iniisip kung paano pagkakasyahin ang isang kilong bigas.”
Napatingin si Doña Elena sa mga litrato.
May isang larawan doon na hindi nakita ni Gabriel noong nakaraang gabi.
Si Maya.
Siguro labing walong taong gulang.
Karga si Kiko na sanggol pa.
Nakahawak sa palda niya sina Benjie at Junjun.
Payat silang lahat.
Pero nakangiti.
Matagal na tinitigan iyon ni Doña Elena.
Pagkatapos…
Umalis siya.
Walang sorry.
Walang yakap.
Walang biglang pagbabago.
At mabuti na rin iyon.
Dahil hindi lahat ng tao nagbabago sa loob ng isang eksena.
Minsan kailangan nilang umuwi muna.
Mag isip.
Mahiya nang kaunti.
At harapin ang sarili nilang ugali.
Tatlong araw hindi kinausap ni Doña Elena si Maya.
Sa ikaapat na araw tinawag niya ito.
“Maya.”
“Po?”
“Sumama ka sa akin.”
“Saan po?”
“Huwag kang maraming tanong.”
Napatingin si Maya kay Gabriel.
Nagkibit balikat ito.
Hindi rin niya alam.
Dinala siya ni Doña Elena sa isang department store.
Huminto sila sa school supplies section.
“Anong grade na si Kiko?”
Nagulat si Maya.
“Grade six po.”
“Si Benjie?”
“Grade nine.”
“At si Junjun?”
“Grade eleven po.”
Kumuha si Doña Elena ng tatlong bag.
Pagkatapos notebooks.
Mga sapatos.
Mga gamit sa eskuwela.
“Nay Elena…”
“Anong Nay Elena?”
Namula si Maya.
“Doña Elena po.”
Napairap ang matanda.
“Nanay.”
“Ano po?”
“Kung asawa ka ng anak ko tawagin mo akong Nanay. Nakakainis yang Doña.”
Hindi nakapagsalita si Maya.
Nagpatuloy sa paglalakad ang matanda.
“At huwag kang umiyak dito. Mahal ang mascara ko.”
Doon natawa si Maya habang pinupunasan ang mga mata.
Hindi naging perpekto ang relasyon nila.
May mga araw na nagtatalo sila.
May mga araw na bumabalik ang pagiging mataray ni Elena.
Minsan sinabi nitong masyadong maalat ang adobo ni Maya.
Sinagot naman ni Maya na baka kailangan lang nitong uminom ng tubig.
Tatlong oras silang hindi nagpansinan.
Si Gabriel ang pinakanahirapan.
Pero unti unti…
Naging pamilya sila.
Hindi iyong pamilyang laging nakangiti sa litrato.
Totoong pamilya.
Maingay.
Makulit.
May tampuhan.
May tawanan.
May humihingi ng tawad kahit nahihirapan.
At may isang bagay na ginawa ni Gabriel na hindi sinabi kay Maya.
Isang araw may dumating na sulat.
Acceptance letter.
Napatingin si Maya sa pangalan niya.
Hindi siya makapaniwala.
“Ano ito?”
“Kolehiyo.”
“Alam kong kolehiyo. Bakit pangalan ko?”
“Nag inquire ako.”
“Gabriel!”
“Hindi kita inenroll nang walang pahintulot. Relax.”
“Akala mo ba kaya kong bumalik sa pag aaral?”
“Oo.”
“May trabaho ako.”
“Hindi ka na nagtatrabaho bilang kasambahay.”
Natahimik siya.
Hanggang ngayon minsan nakakalimutan niyang hindi na niya kailangang gumising para maglinis ng buong mansyon.
“May mga kapatid akong pinapaaral.”
“Ako muna ang bahala.”
Umiling si Maya.
“Hindi.”
Alam ni Gabriel ang sagot na iyon.
Kaya naghanda siya.
“Hindi ko sila susuportahan bilang kawanggawa.”
Napakunot ang noo ni Maya.
“May scholarship program ang foundation ng kumpanya. Qualified sila. Parehong proseso. Parehong requirements. Walang special treatment.”
“Ano?”
“Si Junjun mataas ang grades. Si Benjie rin.”
“Si Kiko?”
“Si Kiko kailangan munang tigilan ang paglalaro bago gumawa ng assignment.”
Napatawa si Maya.
“Pero tutulungan natin siya.”
Tinitigan niya ang acceptance letter.
Pangarap niyang bumalik sa pag aaral.
Matagal na niyang ibinaon iyon.
Sobrang lalim.
Akala niya patay na.
Hindi pala.
May mga pangarap palang hindi namamatay.
Natutulog lang.
At kapag dumating ang tamang panahon…
Gumigising.
Nag aral si Maya ng business administration.
Hindi madali.
May mga kaklase siyang mas bata.
May mga taong nakilala ang apelyido niyang Villanueva at agad nagtanong kung asawa ba siya ng CEO.
May ilan ding bumulong.
Dating kasambahay.
Narinig niya.
Hindi niya pinansin.
Dahil totoo naman.
Dating kasambahay siya.
At hindi iyon insulto.
Trabaho iyon na nagpakain sa mga kapatid niya.
Trabahong marangal.
Sa graduation niya pinakamalakas sumigaw si Kiko.
“ATE MAYA!”
Lumingon ang kalahati ng auditorium.
Tinakpan ni Junjun ang mukha sa hiya.
Si Benjie naman ay tumawa.
Si Doña Elena?
Mas malakas pa kay Kiko.
“DIYAN ANG MANUGANG KO!”
Halos lumubog sa upuan si Gabriel.
“Mama please.”
“Ano? Proud ako.”
Pagkatapos ng graduation hindi agad pumasok si Maya sa kumpanya ni Gabriel.
Ayaw niya.
Gusto niyang gumawa ng sarili niyang landas.
Nagsimula siya ng maliit na livelihood center para sa mga babaeng kailangang huminto sa pag aaral dahil sa responsibilidad sa pamilya.
Hindi marangya.
Tatlong sewing machine.
Dalawang computer.
Isang maliit na opisina.
Tinawag niya iyong Teresa Center.
Pangalan ng kanyang ina.
Sa unang taon labing dalawang babae ang natulungan nila.
Sa ikalawang taon tatlumpu’t pito.
Pagdating ng ikalimang taon mahigit dalawang daan na.
May bumalik sa paaralan.
May nakahanap ng trabaho.
May nagtayo ng maliit na negosyo.
Hindi lahat naging matagumpay agad.
May sumuko.
May bumalik.
May dalawang beses bumagsak bago nakapasa.
Hindi ginawang fairy tale ni Maya ang buhay nila.
Ang mahalaga may pinto.
Kapag handa silang kumatok may magbubukas.
Samantala nagtapos si Junjun at naging civil engineer.
Si Benjie kumuha ng nursing.
At si Kiko…
Well.
Si Kiko ang pinakamatigas ang ulo.
Sinabi niyang ayaw niyang maging doktor abogado o engineer.
“Gusto kong maging chef.”
Sabi ni Doña Elena.
“Chef?”
“Opo Lola.”
Unang beses niya itong tinawag na Lola.
Hindi na nakapagreklamo ang matanda.
“Fine. Pero kapag yumaman ka ipagluto mo ako.”
“Libre po?”
“Huwag kang abusado.”
Makalipas ang ilang taon nagbukas si Kiko ng maliit na restaurant sa Tagaytay.
Sa opening day kumpleto silang lahat.
Habang kumakain biglang tumayo si Gabriel.
May dala siyang lumang album.
Iyong album.
Ang album mula sa unang gabi ng kasal nila.
“Ano ginagawa mo diyan?” tanong ni Maya.
“May ipapakita ako.”
Binuksan niya ang unang pahina.
Naroon ang lumang litrato nina Maya Junjun Benjie at Kiko.
Pagkatapos binaligtad niya ang pahina.
May bagong litrato.
Si Junjun kasama ang asawa niya.
Si Benjie suot ang nursing uniform.
Si Kiko sa harap ng restaurant.
Si Doña Elena sa gitna na tila siya ang tunay na lola ng tatlo.
At sa huling larawan…
Sina Maya at Gabriel.
May hawak silang isang maliit na batang babae.
Ang anak nilang si Lia.
Tatlong taong gulang.
Makulit.
Mahilig magtanong.
At paborito ni Doña Elena kahit ayaw nitong aminin.
Tinitigan ni Maya ang album.
Hindi siya nagsalita.
“Naalala mo?” tanong ni Gabriel.
“Ang alin?”
“Unang gabi natin.”
Namula si Maya.
“Gabriel!”
Nagtawanan ang lahat kahit walang alam ang iba kung ano ang ibig niyang sabihin.
Bumulong si Gabriel.
“Akala ko tatlong anak ang papakasalan kong responsibilidad.”
“At?”
Ngumiti siya.
“Mas marami pala.”
Tinuro niya ang mesa.
Nandoon ang tatlong kapatid.
Ang ina niya.
Ang anak nila.
Ang mga asawa at kaibigan.
Ang napakalaking magulong pamilyang hindi niya inasahan.
“Reklamo ka?” tanong ni Maya.
“Hindi.”
“Sigurado?”
“May isang reklamo.”
“Ano?”
“Sinabi mong mainit sa bahay ninyo noon.”
“Mainit naman.”
“Hindi mo sinabi na alas kuwatro pa lang tumitilaok na ang tandang.”
Napahalakhak si Maya.
Sa gitna ng tawanan napatingin siya sa lumang litrato.
Sa batang Maya.
Payat.
Pagod.
May tatlong maliliit na batang nakasandal sa kanya.
Kung makakausap niya ang sarili niya noon marahil hindi siya maniniwala sa buhay na mayroon siya ngayon.
Hindi dahil nakapag asawa siya ng CEO.
Hindi iyon ang pinakamagandang bahagi.
Kundi dahil nakapagtapos ang mga kapatid niya.
Dahil mayroon silang sariling mga pangarap.
Dahil hindi na kailangang mamili kung bigas ba o gamot ang bibilhin.
Dahil nakabalik siya sa pag aaral.
Dahil ang pangalang Teresa na dati niyang nakikita lamang sa sertipiko ng kamatayan ay nakasulat na ngayon sa pintuan ng isang lugar na nagbibigay ng bagong simula sa ibang babae.
At dahil sa wakas…
May taong nag aalaga na rin sa kanya.
Hinawakan ni Gabriel ang kamay niya sa ilalim ng mesa.
“Wala ka bang sasabihin?”
Tumingin si Maya sa kanya.
“Meron.”
“Ano?”
“Salamat.”
Umiling si Gabriel.
“Hindi.”
“Bakit?”
“Huwag mo akong pasalamatan sa buhay na ikaw naman ang bumuo.”
Natahimik siya.
“Sumama lang ako.”
Napangiti si Maya.
“Tumabi ka nga lang talaga?”
“Okay. Nagbayad din ako minsan.”
Natawa siya.
“CEO ka talaga.”
“Unfortunately.”
Mula sa kabilang dulo ng mesa sumigaw si Kiko.
“Ate picture!”
Nagtipon silang lahat.
Nagreklamo si Doña Elena na pangit ang ilaw.
Si Junjun ay may kausap pa sa telepono.
Si Benjie ay hindi mahanap ang anak niyang tumatakbo sa ilalim ng mesa.
Si Lia ay ayaw tumingin sa camera.
Si Gabriel naman ay nakapikit sa unang kuha.
Magulo.
Kaya kumuha ulit sila.
At isa pa.
Sa pangatlong larawan walang perpekto.
May tumatawa.
May nakatingin sa maling direksyon.
May kalahati lang ng mukha ni Kiko.
Pero iyon ang paboritong litrato ni Maya.
Ipinalagay niya iyon sa unang pahina ng bagong album.
Sa tabi ng lumang litrato.
Dalawang larawan.
Dalawang panahon.
Parehong pamilya.
At nang gabing iyon bago sila umuwi lumapit si Lia kay Maya.
“Mama.”
“Bakit anak?”
“Sino sila?”
Tinuro niya ang lumang litrato.
Lumuhod si Maya.
“Iyan sina Tito Junjun Tito Benjie at Tito Kiko noong bata pa sila.”
“Ikaw ito?”
“Oo.”
“Bakit payat ka?”
Natawa si Maya.
“Mahaba ang kuwento.”
Nag isip si Lia.
Pagkatapos tinuro ang batang Kiko.
“Anak mo siya?”
Napatingin si Maya kay Gabriel.
Narinig nito ang tanong.
Pareho silang natawa.
Hindi mapigilan.
“Ano?” tanong ni Lia na lalong nalito.
Pinunasan ni Maya ang luha sa mata dahil sa kakatawa.
“Hindi anak.”
“Eh bakit parang ikaw mama niya?”
Doon humina ang tawa ni Maya.
Tiningnan niya muli ang litrato.
Siguro iyon nga ang pinakasimpleng paraan para sabihin ang katotohanan.
Hindi niya sila ipinanganak.
Hindi niya sila naging mga anak.
Pero may mga taon na siya ang gumising kapag nilalagnat sila.
Siya ang naghanda ng baon.
Siya ang naghanap ng pera para sa matrikula.
Siya ang nagkunwaring busog para makadagdag sila ng kanin.
Ano nga ba ang tawag doon?
Ngumiti si Maya sa anak.
“Ate nila ako.”
“Iyon lang?”
Saglit siyang natigilan.
Pagkatapos ay tumingin siya sa tatlong lalaking minsang naging maliliit na batang dahilan kung bakit hindi siya sumuko.
“Hindi lang.”
At iyon ang sagot.
Hindi na kailangan ng mas mahabang paliwanag.
Makalipas ang maraming taon nanatili pa rin sa bahay nina Maya at Gabriel ang lumang album.
Hindi nila itinago.
Hindi rin nila pinalitan.
Nasa sala iyon kasama ng mga bagong family albums.
Kapag may nagtatanong kung bakit napakaluma ng unang album palaging sinasabi ni Gabriel
“Diyan nagsimula ang pinakamalaking pagkakamali ng buhay ko.”
Sasamaan siya ng tingin ni Maya.
At saka niya idadagdag
“Akala ko kasi tatlong anak niya ang nasa litrato.”
Tatawa ang lahat.
Pero pagkatapos ng tawanan palaging hinahawakan ni Gabriel ang kamay ng asawa.
Dahil pareho nilang alam ang tunay na dahilan kung bakit mahalaga ang album.
Noong gabing binuksan iyon ni Maya inakala nilang isang lihim ang maaaring sumira sa kanilang bagong kasal.
Kabaligtaran ang nangyari.
Doon talaga nagsimula ang pagsasama nila.
Hindi sa altar.
Hindi sa reception.
Hindi sa mga pangakong sinabi sa harap ng pari.
Kundi sa isang tahimik na silid kung saan sa unang pagkakataon ay inilapag ni Maya ang bigat na matagal niyang pasan.
At sa halip na umatras si Gabriel…
Umupo siya sa tabi niya.
Nanatili.
Nakinig.
Minsan ganoon lang pala nagsisimula ang isang tahanan.
Hindi sa malaking bahay.
Hindi sa pera.
Hindi sa apelyido.
Kundi sa isang taong nagsasabing
Hindi mo na kailangang dalhin ang lahat nang mag isa.
At sa unang pagkakataon sa napakahabang panahon…
Naniwala si Maya.
